Ivan Krastev, The New York Times ΗΠΑ


Στις περιοχές της πρ. Γιουγκοσλαβίας η Ευρώπη χάνει αίγλη και επιρροή, με αυτόματη άνοδο της Ρωσίας, που παρουσιάζεται ως μια νέα δύναμη διαμεσολάβησης στις διαμάχες της περιοχής.


«Η μεταβατική περίοδος στα Βαλκάνια τελείωσε» μου εμπιστεύθηκε ο Remzi Lani Αλβανός πολιτικός αναλυτής. Και δεν αναφερόταν στο πέρασμα από τη δικτατορία στη δημοκρατία, που έχει επισυμβεί σε πολλές πρώην κομμουνιστικές χώρες. Πραγματοποιήσαμε τη μετάβαση από τα καταπιεστικά πολιτεύματα στα θλιβερά. Ο Lani έχει δίκιο. Στα Βαλκάνια οι παλαιοί κομμουνιστές και εθνικιστές ανήκουν στο παρελθόν. Τη θέση τους πήρε η τελμάτωση: οικονομική, πολιτική, κοινωνική. Μένει να γίνει κατανοητό ποια είναι η θέση αυτών των πολιτευμάτων στο εσωτερικό μιας γεωπολιτικής αντιπαλότητας κάθε φορά και πιο θερμής.

Την παραμονή της επίσκεψης του στο Βελιγράδι ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν, εκδήλωσε τη βαθιά διαφωνία του για την αλλαγή του ονόματος της ΠΓΔΜ (σήμερα ονομάζεται Β. Μακεδονία), κατηγορώντας τις ΗΠΑ και κάποιες δυτικές χώρες ότι θέλουν να «αποσταθεροποιήσουν» την περιοχή. Ωστόσο ο υπουργός εξωτερικών της Ρωσίας Sergei Lavrov άσκησε κριτική στην προσπάθεια των ΗΠΑ να δεχθεί όλα τα Βαλκανικά κράτη στο ΝΑΤΟ όσο το δυνατόν συντομότερα, ακυρώνοντας κάθε Ρώσικη επιρροή στην περιοχή. Για τη Ρωσία ο βαλκανικός λαός δεν αποδέχεται αυτή την εξέλιξη. Παρατηρώντας την επίσκεψη Πούτιν στο Βελιγράδι και ακούγοντας τις συζητήσεις του, η αναπόφευκτη κατάληξη είναι ότι στα Βαλκάνια η διαμάχη μεταξύ Δύσης και Ρωσίας μεταβάλλεται ως προς τη φύση και την έντασή της. Την τελευταία δεκαετία η Ρωσία υπερασπίσθηκε ενεργά την οικονομική και πολιτιστική της επιρροή στην περιοχή, χωρίς ποτέ να προκαλέσει ανοικτά την ηγεμονία του ΝΑΤΟ και της Ε.Ε. Σήμερα τα πράγματα αλλάζουν. Με την πρώτη ματιά οι επιδιώξεις της Μόσχας φαίνονται εξωπραγματικές. Τα Βαλκάνια είναι ακόμα συνδεδεμένα στη Δύση. Ελλάδα, Βουλγαρία, Ρουμανία, Κροατία, Αλβανία και Μαυροβούνιο είναι μέλη του ΝΑΤΟ. Η Β. Μακεδονία ετοιμάζεται να εισέλθει στο κλαμπ. Και η Ε.Ε είναι ο πρώτος εμπορικός εταίρος αυτών των κρατών, ο μεγαλύτερος επενδυτής και ο προτιμώμενος προορισμός για όποιον αποφασίζει να μεταναστεύσει. Σύμφωνα με την κρατούσα ερμηνεία, στην περιοχή η Ρωσία μπορεί να δημιουργήσει κάποιο πρόβλημα όμως τίποτε περισσότερο. Αυτή η ανάγνωση θα μπορούσε να είναι λανθασμένη. Η Μόσχα αντιλήφθηκε ότι η θέση της Δύσης στα Βαλκάνια είναι πολύ ευάλωτη: Ενώ στις χώρες όπως η Ουκρανία, η Ευρώπη θεωρείται ένα σύμβολο και μια μηχανή για την αλλαγή, στα Βαλκάνια φαίνεται ως υπέρμαχος ενός κατεστημένου που βρίσκεται στο τέλος του.

Στην περιοχή η κοινή γνώμη είναι πιεσμένη και αγανακτισμένη και οι εθνικές εντάσεις βρίσκονται σε άνοδο. Σχεδόν παντού βλέπεις διαδηλώσεις κατά των κυβερνήσεων. Η οικονομική ανάπτυξη είναι ισχνή σε πολλά κράτη. Η φτώχεια είναι διαδεδομένη και η μετανάστευση είναι δραματική. Περισσότερο του 40% του πληθυσμού της Βοσνίας Ερζεγοβίνης έφυγε από τη χώρα και το ίδιο έκανε το 40% των Αλβανών και το 25% των Β.Μακεδόνων. Ενώ οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η πλειοψηφία του πληθυσμού συνεχίζει να θεωρεί την προσκόλληση στην Ένωση, το δρόμο που πρέπει να ακολουθήσουν για την πρόοδο, η υπόσχεση της ένταξης χάνει τη δύναμή της. Όχι μόνο το μέλλον της Ε.Ε φαίνεται πιο αβέβαιο αλλά μερικοί εθνικοί ηγέτες όπως ο Macron έκαναν σαφές ότι δεν θα σπαταλήσουν το πολιτικό τους κεφάλαιο για να ευνοήσουν την εξάπλωσή τους στα δυτικά Βαλκάνια. Παρά τη γενική αίσθηση στην περιοχή που αλλάζει, η Ε.Ε δεν φαίνεται να επιθυμεί να αλλάξει συμπεριφορά. Αυτή η άρνηση αρχίζει από την αδράνεια του γραφειοκρατικού της συστήματος και από την έλλειψη πολιτικού ενδιαφέροντος, αλλά και από το φόβο της οποιαδήποτε πολιτικής αλλαγής στα Βαλκάνια η οποία θα εκλαμβανόταν ως προδοσία στις θεμελιώδεις αρχές της. Οι πόλεμοι της δεκαετίας του ΄90 στην πρώην Γιουγκοσλαβία έπαιξαν ένα ουσιαστικό ρόλο ως προς τη διαμόρφωση της πολιτικής ταυτότητας της Ε.Ε μετά τον ψυχρό πόλεμο. Οι Ευρωπαίοι ερμήνευσαν την Βαλκανική τραγωδία όχι ως διένεξη μεταξύ κρατών, αλλά ως διαμάχη μεταξύ δύο αξιών: εκείνης του εθνικισμού του Slobodan Milosevic και εκείνης της πολυεθνικής δημοκρατίας που πρέσβευε η Ε.Ε. Γι’αυτό η πολιτική της απέναντι στα Βαλκάνια είναι περισσότερο ιδεολογική σε σχέση με εκείνη άλλων περιοχών του κόσμου. Η ευρωπαϊκή ακαμψία είναι θαυμαστή αλλά επίσης και μια αιτία παράλυσης της περιοχής. Αυτή η κατάσταση απλοποιείται και στη διπλωματική διαμάχη μεταξύ Σερβίας και Κοσόβου. Ο διάλογος ξεκίνησε και υποστηρίχθηκε από τις Βρυξέλλες με σκοπό να γίνει κατανοητό σε όλους ότι η αμοιβαία αναγνώριση μεταξύ Βελιγραδίου και Πρίστινας είναι ο μόνος δρόμος για να απομακρυνθούν τα εμπόδια μιας μεγαλύτερης οικονομικής συνεργασίας  με συνέπεια την είσοδο και των δύο στην Ε.Ε. Αλλά όταν όμως ο Σέρβος πρόεδρος Alexandar Vucic και ο Κοσοβάρος συνάδελφός του Hashim Thaci άρχισαν να αντιμετωπίζουν το ευαίσθητο θέμα της «διόρθωσης» των συνόρων για να επιτύχουν μια τελική συμφωνία, τα ευρωπαϊκά κράτη αμέσως δήλωσαν ότι μια παρόμοια λύση δεν θα γινόταν αποδεκτή. Αλλάζοντας τα σύνορα δεν είναι ποτέ μια καλή ιδέα, ειδικά μετά την εμπειρία των εθνικών πολέμων της δεκαετίας ΄90 στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Αλλά να διαμηνύσεις σε δύο προέδρους ότι δεν μπορούν να αποφασίσουν τις μεταξύ τους σχέσεις είναι ίσως χειρότερη ιδέα. Οι φόβοι της Ευρώπης για ένα πιθανό ντόμινο μιας αλλαγής συνόρων έχουν βασιμότητα, και οι Ευρωπαίοι ηγέτες κάνουν άριστα να να υπογραμμίσουν ότι οποιαδήποτε διαφοροποίηση των συνόρων θα πρέπει να γίνει αποδεκτή από την πλειοψηφία του πληθυσμού αμφοτέρων. Όμως ο τρόπος που το μήνυμα απεστάλη, αφήνει κενά. Φαίνεται ότι η Ευρώπη σχεδόν υποχρεώνει τους ανώριμους γείτονές της να απέχουν από κοφτερά αντικείμενα. Γι’ αυτό και η Ευρωπαϊκή συμπεριφορά είχε το αντίθετο αποτέλεσμα από αυτό που ανέμενε. Σήμερα οι πιθανότητες μιας συμφωνίας μεταξύ Σερβίας και Κοσόβου έχουν μειωθεί αρκετά σε σχέση με δύο μήνες πριν και ο κίνδυνος μιας εθνικής σύρραξης έχει αυξηθεί.

Η Μακεδονική περίπτωση

Και εδώ εμφανίζεται η Ρωσία. Το Νοέμβριο ο Πούτιν συνάντησε το Thaci παρά το γεγονός ότι η Μόσχα δεν αναγνωρίζει το Κόσοβο ως ανεξάρτητο κράτος. Η συνάντηση έφερε στο φως ότι στα Βαλκάνια η Ρωσία δεν θεωρείται αποκλειστικά η προστάτιδα χώρα των συμφερόντων της Σερβίας αλλά και ένας πιθανός μεσολαβητής. Γι αυτό και οι Ευρωπαίοι δεν θα πρέπει να εντυπωσιάζονται αν η Μόσχα αποφάσιζε να παρουσιάσει ένα σχέδιο για να εξισορροπήσει τις σχέσεις μεταξύ Σερβίας και Κοσόβου. (Οπως να μην εντυπωσιάζονται αν η Τουρκία αναλάμβανε παρόμοια πρωτοβουλία). Με άλλα λόγια οι πράξεις της Ρωσίας στα Βαλκάνια δεν είναι μόνο ενέργειες αποσταθεροποίησης. Αντίθετα η Μόσχα επιθυμεί να αντικαταστήσει την Ε.Ε. ως μεσολαβητή στις συγκρούσεις της περιοχής, ακριβώς το ίδιο πράγμα που κάνει (με άριστα αποτελέσματα) στη Μ.Ανατολή, προτεινόμενη ως η εναλλακτική λύση των ΗΠΑ.

Την 25 Ιανουαρίου μετά από συζητήσεις 27 ετών το Ελληνικό κοινοβούλιο αποδέχθηκε τη συμφωνία ως προς την αλλαγή του ονόματος της Μακεδονίας σε Β. Μακεδονία. Επρόκειτο για μια μεγάλη νίκη της στρατηγικής της Ε.Ε. στην περιοχή. Η Ευρώπη θα πρέπει να χρησιμοποιήσει την ίδια τακτική αλλά και ευελιξία για να πείσει Σερβία και Κόσοβο να συμφωνήσουν. Μόνο έτσι, και όχι συνεχίζοντας να είναι η μετεμψύχωση της ακινησίας, θα μπορέσει να συνεχίσει να έχει μια βαρύτητα στην περιοχή.


Ο Ivan Krastev είναι ένας Βούλγαρος πολιτικολόγος. Διευθύνει το κέντρο ελεύθερης στρατηγικής στη Σόφια. Το τελευταίο του βιβλίο (After Europe Penn Press 2017)