Le Pays, Burkina Faso


Η Γαλλία επιθυμεί να επιστρέψει τα έργα τέχνης που παράνομα είχαν αφαιρεθεί από τις Αφρικανικές χώρες. Έτσι πιστεύει να αποκαταστήσει τα εγκλήματα της αποικιοκρατίας.


Επί τη ευκαιρία της επίσκεψης του Γάλλου Προέδρου στην Ouagadougou 27 Νοεμβίου 2017, άνοιξε η συζήτηση για την επιστροφή των Αφρικανικών έργων τέχνης, ο οποίος ανακοίνωσε ότι θα κάνει πράξη  εντός πέντε ετών οριστικά την προσωρινή  επιστροφή τους. Περνώντας από τα λόγια στην πράξη ο Macron εξουσιοδότησε τη Γαλλίδα ιστορικό τέχνης Bénédicte Savoy και τον Σενεγαλέζο κοινωνιολόγο και οικονομολόγο Felwine Sarr να μελετήσουν την επιστροφή στην Αφρική των έργων τέχνης που εκτίθενται στα Γαλλικά μουσεία. Το συμπέρασμα της έκθεσης τους, που δημοσιεύθηκε στις 23 Νοεμβρίου, ήδη προξένησε αντιδικίες.

Πρώτα απ’ όλα οι δύο ειδικοί  φαίνεται να έχουν εγκαταλείψει τον ορισμό της «προσωρινής επιστροφής» και έχουν υιοθετήσει εκείνο της μόνιμης επιστροφής. Αυτό υπό την έννοια ότι έχει γίνει μια κλοπή, μια αρπαγή,  μια απάτη και επομένως θα πρέπει να επιστραφεί στους νόμιμους ιδιοκτήτες ότι τους αφαιρέθηκε. Με αυτό τον τρόπο οι Savoy kai Sarr έδωσαν δίκιο στις μη κυβερνητικές οργανώσεις που εξίσωσαν τα αφρικανικά έργα τέχνης που εκτίθενται στα ευρωπαϊκά μουσεία με  αντικείμενα που αφαιρέθηκαν παράνομα για τα οποία επιβάλλεται  αποζημίωση. Και πως να μην τους δώσεις δίκιο; Πολλά αντικείμενα τέχνης είναι απόρροια αρπαγής που οργανώθηκε την εποχή της αποικιοκρατίας από αξιωματούχους ή ευρωπαίους ενδιαφερόμενους συλλέκτες τέχνης, γι’ αυτήν που για πολύ καιρό ονομάσθηκε «πρωτόγονη τέχνη». Είναι δύσκολο αξιολογηθούν οι ζημιές που προξενήθηκαν στην Αφρικανική Ήπειρο. Πολλές Αφρικανικές εταιρείες έχασαν την ψυχή τους τις υλικές και πολιτισμικές αναφορές του παρελθόντος τους που θα τις βοηθούσαν να στοχεύσουν στο μέλλον. Η πρωταρχική ερώτηση είναι «ποιος θα πληρώσει», όμως το ζήτημα περιπλέκεται όταν γίνεται λόγος για ιδιωτικές συλλογές που με τη σειρά τους, αποκτήθηκαν καλή τη πίστη.

Μια σημαντική πλευρά του ζητήματος αφορά το μέλλον των μουσείων όπως του quai Branly, στο Παρίσι, η συλλογή του οποίου αποτελείται στο μεγαλύτερο μέρος του από Αφρικανικά έργα τέχνης. Πέρα από τις απαντήσεις για μετατροπή του μουσείου ή την αναπαραγωγή των αντικειμένων, η συζήτηση επικεντρώνεται στο ζήτημα της προσέλκυσης των τουριστών του Παρισιού και της πιθανής απώλειας εσόδων που προέρχονται από αυτό τον τομέα. Το μουσείο προσελκύει πολλούς επισκέπτες και ο επαναπατρισμός  των Αφρικανικών πολιτιστικών αντικειμένων που το διακοσμούν θα είναι σίγουρα ένα πλήγμα για μια πόλη που επαίρεται για την πολιτιστικό πλούτο της. Πολλοί Γάλλοι δεν είναι έτοιμοι να αποχωρισθούν, το θησαυρό αυτό που θεωρούν αδιάσπαστο μέρος της περιουσίας τους, διότι καταμαρτυρεί την αποικιοκρατική περιπέτεια του΄800 αλλά, πάνω απ’ όλα γιατί αποτέλεσε την πηγή έμπνευσης για πολλούς καλλιτέχνες στην Ευρώπη. Δεν θα πρέπει να μας εκπλήσσει ο ισχνός ενθουσιασμός πολλών συντηρητών των μουσείων, πεπεισμένων ότι ο πολιτισμός δεν θα πρέπει να βρίσκεται σε υποδεέστερη θέση της πολιτικής.

Υψώνοντας τη φωνή

Πέρα από αυτή την αντιδικία, ένα από τα ζητήματα που χρησιμοποιήθηκαν από αυτούς που αντιτίθενται στον επαναπατρισμό των Αφρικανικών έργων τέχνης, που βρίσκονται στις Ευρωπαϊκές «γκαλερί» είναι η έλλειψη των κατάλληλων υποδομών για τη διατήρησή τους στις χώρες προέλευσης και η αδυναμία της Αφρικανικής πολιτικής για την προστασία της πολιτιστικής τους κληρονομιάς. Ακόμη και αν δεν βγει αποτέλεσμα από αυτές τις συζητήσεις θα πρέπει να θυμηθούμε ότι το μέρος έκθεσης αυτών των αντικειμένων δεν είναι απαραίτητο να είναι στα μουσεία, αλλά στις κοινότητες που τα δημιούργησαν, για την αξία της αισθητικής τους, αλλά επίσης και περισσότερο για το έργο που επιτελούν. Για παράδειγμα το μέρος για μια μάσκα δεν είναι το μουσείο, αλλά μια  χορευτική αρένα, όπου θα κατέχει συγκεκριμένη θέση επιδρώντας διαδραστικά με την κοινότητα που τη δημιούργησε. Θα έχει το κουράγιο ο Emmanuel Macron να φθάσει μέχρι το τέλος ή θα πρέπει να φοβόμαστε ότι αυτή η συζήτηση δεν θα φθάσει πουθενά; Οι Αφρικανικές χώρες και οι βεβαρυμένες κοινότητες έχουν μια σημαντική υποχρέωση. Πρέπει να κάνουν γνωστή τη φωνή τους και γι αυτό διαθέτουν ένα σημαντικό νομικό οπλοστάσιο ικανό να υποστηρίξει τα αιτήματά τους.