ELisa Perriguer Mediapart Γαλλία

Το πεδίο των λευκών εμπορευματοκιβωτίων καλύπτει 63 χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα, σε έναν ακατοίκητο λόφο. Από τα σκάφη αναψυχής που εισέρχονται στον κόλπο Λάκκι, στο νότιο τμήμα της Λέρου, δεν μπορείτε να δείτε τίποτα άλλο. Αποτελούν τον ολοκαίνουργιο καταυλισμό προσφύγων 1.860 θέσεων, ο οποίος απαγορεύεται στο κοινό και αναμένεται να τεθεί σε υπηρεσία μέχρι το τέλος του καλοκαιριού σε αυτό το ελληνικό νησί των οκτώ χιλιάδων κατοίκων, και το οποίο έχει πλέον 75 αιτούντες άσυλο.

«Θα είναι εξοπλισμένο με παντοπωλεία, εστιατόρια, πλυντήρια, σχολεία, ΑΤΜ, γήπεδα μπάσκετ», εξηγεί η Φιλιώ Κυπριζόγλου, μελλοντική διευθύντρια. Εν ολίγοις, θα είναι ένα «χωριό, με όλες τις υπηρεσίες να συμπεριλαμβάνονται για τους αιτούντες άσυλο», λέει ενθουσιασμένος.

Αλλά το «χωριό» θα περιβάλλεται από ψηλά τείχη, και έναν προαστιακό δρόμο που προορίζεται για περιπολίες της αστυνομίας, περιτριγυρισμένος με τη σειρά του από έναν τοίχο καλυμμένο με συρματόπλεγμα. Από την ταβέρνα του στο λιμάνι της Λάκκης, ο Θεοδωρος Κοσμόπουλος παρατηρεί με πικρία αυτή τη «νέα φυλακή», η κατασκευή της οποίας ξεκίνησε τον Φεβρουάριο, σε γη που ανήκει στο ελληνικό κράτος.

Αυτό το νέο φυλασσόμενο κέντρο στη Λέρο είναι ένα από τα πέντε ελληνικά στρατόπεδα προσφύγων υπό κατασκευή σε νησιά κοντά στην Τουρκία, όπου χιλιάδες πρόσφυγες έχουν φτάσει τα τελευταία χρόνια. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επενδύσει 276 εκατομμύρια ευρώ σε αυτές τις δομές. Αν στη Λέρο η δομή είναι ορατή από τον κόλπο της Λάκης, οι δομές που θα δημιουργηθούν στην Κω, τη Σάμο, τη Χίο και τη Λέσβο θα απομονωθούν  από τις πόλεις.

Αυτοί οι αποκαλούμενοι μεταβατικοί καταυλισμοί θα μπορούν να φιλοξενήσουν συνολικά 15 χιλιάδες αιτούντες άσυλο ή άτομα στα οποία το αίτημα έχει απορριφθεί. Όλα θα λειτουργήσουν μέχρι το τέλος του έτους, ελπίζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η Σάμος, με 3.600 θέσεις, θα είναι ανοιχτή αυτό το καλοκαίρι, ακολουθούμενη από την Κω με δύο χιλιάδες θέσεις, και τη Λέρο. Ο διαγωνισμός για την κατασκευή των Πεδίων της Χίου (από 1.800 έως τρεις χιλιάδες θέσεις) και της Λέσβου δημοσιοποιήθηκε τον Μάιο.

Εάν η Ευρώπη τα αποκαλεί «πολυλειτουργικά κέντρα πρώτης υποδοχής», το Ελληνικό Υπουργείο Μετανάστευσης κάνει λόγο αντί για «κλειστές ελεγχόμενες δομές». Πρέπει να αντικαταστήσουν τους παλιούς καταυλισμούς, τα hotspots,που υπάρχουν ήδη σε αυτά τα νησιά και τα οποία σήμερα υποδέχονται εννέα χιλιάδες μετανάστες. Ήδη υπερπλήρεις από την δημιουργία τους το  2016,αυτές οι εγκαταστάσεις συχνά καταγγέλλονται για τις προβληματικές συνθήκες διαβίωσής τους. Οι αιτήσεις ασύλου συχνά χρειάζονται αρκετούς μήνες για να αντιμετωπιστούν.

Τα απορριφθέντα άτομα θα κρατούνται σε κλειστά τμήματα – μόνο για άνδρες  – εν αναμονή της απομάκρυνσής τους.

Ένας φορέας εκμετάλλευσης μιας διεθνούς ανθρωπιστικής οργάνωσης, ο οποίος προτιμά να παραμείνει ανώνυμος, φοβάται ότι οι διαδικασίες ασύλου θα «επιταχυνθούν και ο αριθμός των αιτήσεων για άσυλο που απορρίφθηκαν θα αυξηθεί. Η δεξιά κυβέρνηση γίνεται όλο και πιο σκληρή για τους πρόσφυγες», αναφέρει. Η Αθήνα, όπου σήμερα υπάρχουν περίπου εκατό χιλιάδες αιτούντες άσυλο (στοιχεία Μαΐου 2021, που παρείχε η Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες, UNHCR), έχει στην πραγματικότητα εντείνει τη μεταναστευτική πολιτική της κατά τη διάρκεια της πανδημίας.  

Κάθε κέντρο, περιτριγυρισμένο από τοίχους, θα χωρίζεται σε διαχωρισμένες περιοχές για ασυνόδευτους ανηλίκους, οικογένειες κ.ο.κ.

Η Ελλάδα μόλις επέκτεινε τον κατάλογο των εθνικοτήτων που μπορούν να σταλούν πίσω στη γειτονική χώρα. Η Τουρκία θεωρείται πλέον «ασφαλής χώρα» για Σύριους, Μπαγκλαντές, Αφγανούς, Σομαλούς και Πακιστανούς.

Για να τεθεί σε εφαρμογή αυτή η διαδικασία ασύλου, η κυβέρνηση βασίζεται στην οργάνωση και, πάνω απ’ όλα, στην επιτήρηση αυτών των δομών, σύμφωνα με τα λεπτομερή σχέδια που ο Μάνος Λογοθέτης, Γενικός Γραμματέας του Υπουργείου Μετανάστευσης, εξηγεί με υπερηφάνεια στο γραφείο του στην Αθήνα. Κάθε κέντρο, περιτριγυρισμένο από τοίχους, θα χωρίζεται σε διαχωρισμένες περιοχές για ασυνόδευτους ανηλίκους, οικογένειες και ούτω καθεξής. Οι αιτούντες άσυλο θα μπορούν να μετακινούνται μεταξύ αυτών των χωριστών περιοχών μόνο με μαγνητική «ταυτότητα».

Αυτό θα του επιτρέψει επίσης να φύγει από το στρατόπεδο, μόνο κατά τη διάρκεια της ημέρας, προειδοποιεί ο Μάνος Λογοθέτης: «Αν επιστρέψουν μετά το σκοτάδι, θα μείνουν έξω μέχρι την επόμενη μέρα, σε ένα μέρος προδιατεθειμένο για το σκοπό αυτό. Θα πρέπει να δικαιολογήσουν την καθυστέρηση τους στις αρχές του κέντρου». Οι «αρχές» που θα είναι παρούσες στα εγκαίνια θα είναι η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, οι ελληνικές υπηρεσίες υγείας και ασύλου, η Ευρωπόλ, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Μετανάστευσης (ΔΟΜ), ο Frontex και ορισμένες «ευπρόσδεκτες» ΜΚΟ, αναφέρει ο Γενικός Γραμματέας: μια δήλωση που αρνήθηκαν οι ΜΚΟ, η οποία σαφώς ασκήθηκε πίεση.

Ωστόσο, η κυβέρνηση σκοπεύει να κάνει μια αλλαγή στη διαχείριση των στρατοπέδων. «Σε άλλα κράτη, ιδιωτικές εταιρείες εκτελούν αυτή τη λειτουργία. Το σκεφτόμαστε κι εμείς. Σε ορισμένα ελληνικά στρατόπεδα, όλα ήταν υπό τον έλεγχο του ΔΟΜ και της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες», λέει ο Μάνος Λογοθέτης σε επικριτικό τόνο. «Πιστεύουμε ότι ήρθε η ώρα να κάνουν πίσω. Θα πρέπει να διαχειριστούμε αυτούς τους τομείς μέσω ιδιωτικής επιχείρησης, η οποία εργάζεται σύμφωνα με τη σύσταση της κυβέρνησης».

Ποιος θα έρθει σε αυτά τα κέντρα;
Στη Λέρο, μερικές εκατοντάδες χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Αθήνας, οι δηλώσεις αυτές προκαλούν ανησυχία. «Αμφιβάλλω αν θα επιτραπεί σε οποιαδήποτε οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή κοινωνίας των πολιτών να καταθέσει για το τι συμβαίνει σε αυτόν τον νέο τομέα», αναφέρει η Καταρίνα Καχάνε, συνιδρυτής της Αυστριακής ΜΚΟ Echo100Plus. «Δεν μας κάλεσαν ποτέ να τους επισκεφτούμε. Όλες οι ΜΚΟ που ήταν διαπιστευμένες στην προηγούμενη κυβέρνηση (αριστερά, με επικεφαλής το κόμμα του ΣΥΡΙΖΑ μέχρι το 2019, επιχ.) έπρεπε να εγγραφούν εκ νέου στη νέα κυβέρνηση (πριν από δύο χρόνια, επιχ.  Πολύ λίγοι οργανισμοί το έχουν επιτύχει. Πολλοί απορρίφθηκαν επειδή δεν πληρούσαν τις προϋποθέσεις.»

Ο Δήμος Λέρου, από την πλευρά του, αμφισβητεί τον στόχο του καταυλισμού. Ο Μιχάλης Κόλιας, δήμαρχος του νησιού που εκλέγεται ανεξάρτητος, δεν πιστεύει στον «μεταβατικό» χαρακτήρα του που πέρασε από την κυβέρνηση. «Οι αρχές καταστρέφουν τη φύση για να την χτίσουν!», λέει. Ο δήμος απηύθυνε έκκληση στο Συμβούλιο της Επικρατείας να αποτρέψει το άνοιγμά του.

Αυτή η δομή, παρόμοια με ένα κέντρο κράτησης, προκαλεί επίσης οδυνηρές αναμνήσεις για τους ντόπιους. Λέρος είναι γνωστή ως το νησί των καταραμένων. Ο βαθύς κόλπος της Λάκκης έχει κρύψει εδώ και καιρό εκείνους που η Ελλάδα δεν ήθελε να δει. Κάτω από τη στρατιωτική χούντα (1967-1974), τα ιταλικού τύπου κτίριά της έγιναν φυλακές για χιλιάδες κομμουνιστές. Άλλα νεοκλασικά κτίρια μετατράπηκαν επίσης σε ψυχιατρικό νοσοκομείο, το οποίο επικρίθηκε για την κακομεταχείρισή του μέχρι τη δεκαετία του 1980.

Επίσης, με αφορμή το ψυχιατρικό νοσοκομείο, το οποίο εξακολουθεί να φιλοξενεί ορισμένους ασθενείς, χτίστηκε το 2016 το πρώτο hotspot προσφύγων,  με 860 θέσεις. Σήμερα, 75 Σύριοι και Ιρακινοί αιτούντες άσυλο πρέπει να παραμείνουν εκεί. Δεν μιλάνε πολύ, και είναι υπό μόνιμη αστυνομική παρακολούθηση.

Η Τουρκία, ένας κοντινός «εχθρός»

Εδώ και σχεδόν δύο χρόνια δεν έχουν υπάρξει σχεδόν άλλες αφίξεις μεταναστών από την Τουρκία. «Ποιος θα καταλάβει τις 1.800 θέσεις στο νέο στρατόπεδο; Θα έρθουν εδώ μετανάστες που μετεγκατασταθούν στο πλαίσιο του μηχανισμού του Δουβλίνου και θα απορριφθούν από άλλες χώρες της ΕΕ;» Το Υπουργείο Μετανάστευσης διαβεβαιώνει ότι ο νέος καταυλισμός θα φιλοξενήσει μόνο νεοεισερχόμενους από τις τουρκικές ακτές. Δεν θα υπάρξουν μεταφορές από οποιαδήποτε άλλη περιοχή ή χώρα σε αυτά τα κέντρα στα νησιά, αναφέρει.

Η ελληνική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι ο μεγάλος αριθμός θέσεων σε αυτούς τους νέους καταυλισμούς δικαιολογείται από τη «μόνιμη απειλή» μαζικών αφίξεων μεταναστών από την Τουρκία, έναν κοντινό «εχθρό», όπως επισημαίνει ο υφυπουργός Μάνος Λογοθέτης. «Στην Ελλάδα υποφέραμε, η Τουρκία μας επιτέθηκε τον Μάρτιο του 2020!», αναφέρει ο αξιωματούχος, αναφερόμενος στην ανακοίνωση του Τούρκου προέδρου Ερντογάν για το άνοιγμα των ελληνοτουρκικών συνόρων, η οποία στη συνέχεια επέτρεψε σε χιλιάδες αιτούντες άσυλο να φτάσουν στις πύλες της Ελλάδας.

Στο πλαίσιο της αμφιλεγόμενης συμφωνίας ΕΕ-Τουρκίας του 2016, η Άγκυρα πρέπει να αποδεχθεί  τους απορριφθέντες αιτούντες άσυλο – διότι η Τουρκία θεωρείται «ασφαλής χώρα» για να τους δεχθεί – και να αποτρέψει τους μετανάστες από το να αποβιβασουν από τις ακτές της. «Δεν συνεργάζεται. Πρέπει να χρησιμοποιήσουμε όλα τα δυνατά και νομικά μέσα για να προστατεύσουμε το εθνικό έδαφος!», λέει ο Μάνος Λογοθέτης.

Προφανώς, η ελληνική κυβέρνηση σκοπεύει να το κάνει αυτό οχυρώνοντας τα σύνορά της για να αποθαρρύνει την άφιξη μεταναστών, ιδιαίτερα στα βορειοανατολικά της χώρας. Δύο ακουστικές συσκευές μεγάλης εμβέλειας έχουν εγκατασταθεί σε νέο ατσάλινο τείχος που κατασκευάστηκε κατά μήκος των χερσαίων συνόρων μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.

Από την άλλη πλευρά του φράγματος, η Τουρκία, όπου βρίσκονται ήδη τέσσερα εκατομμύρια πρόσφυγες, δεν έχει δεχθεί μετανάστες από την Ελλάδα από την έναρξη της πανδημίας. «Θα αναγκαστεί να τους πάρει πίσω», επαναλαμβάνει ο Μάνος Λογοθέτης. Σε αυτή την περίπτωση, αν δεν γίνει αυτό, πολλοί απορριφθέντες πρόσφυγες θα μπορούσαν να παραμείνουν φυλακισμένοι για μεγάλο χρονικό διάστημα στα νέα «χωριά» της ΕΕ.