Katherine Cornet Δημοσιογράφος ερευνήτρια

Ο πόλεμος στην Ουκρανία θα μπορούσε να έχει πολύ σοβαρές επιπτώσεις στον αραβικό κόσμο. Οι χώρες της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής είναι οι μεγαλύτεροι εισαγωγείς σιταριού στον κόσμο. Το 80% του σιταριού που απαιτείται για την παραγωγή ψωμιού – βασικό στοιχείο της διατροφής των φτωχότερων – προέρχεται από την Ουκρανία ή τη Ρωσία. Ο πόλεμος στην Ευρώπη απειλεί να βυθίσει τον αραβικό κόσμο σε ελλείψεις τροφίμων.

Στη διατροφή των χωρών του αραβικού κόσμου, καταναλώνεται τρεις φορές περισσότερο ψωμί σε σύγκριση με τον παγκόσμιο μέσο όρο, και για τις φτωχότερες ομάδες είναι μια απαραίτητη πρόσληψη ενέργειας: το αιγυπτιακό αραβικό ψωμί ονομάζεται aish, το οποίο είναι επίσης συνώνυμο με τη ζωή. Από την αρχή του πολέμου στην Ουκρανία, τα πρωτοσέλιδα όλων των αραβικών εφημερίδων περιγράφουν καταστροφικά σενάρια για τους επερχόμενους «πολέμους ψωμιού».

«Η Ευρώπη φοβάται ότι θα χάσει την πρόσβασή της σε Ρωσικό αέριο που θερμαίνει την κρύα ήπειρο», γράφει η εφημερίδα Independent Arabia. «Οι περισσότερες χώρες της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής, με επικεφαλής την Αίγυπτο, φοβούνται αντ’ αυτού για τα κύρια μέσα διαβίωσης, το ψωμί».

Ο πόλεμος στην Ουκρανία αποκαλύπτει τη μεγάλη εξάρτηση από τις εισαγωγές τροφίμων όλων των αραβικών χωρών, όπως σημειώνει ο FAO: Η Υεμένη, η Λιβύη και ο Λίβανος εισάγουν αντίστοιχα το 22, 43 ή 60 τοις εκατό της συνολικής κατανάλωσης σιταριού από την Ουκρανία. Το ίδιο ισχύει για το Ιράκ, το οποίο συνδέεται με το πρόγραμμα «Πετρέλαιο για τρόφιμα» εδώ και δεκαετίες, και με όλες τις χώρες του Μαγκρέμπ.


Η Αίγυπτος είναι ο μεγαλύτερος εισαγωγέας σιταριού στον κόσμο με περίπου 13,6 εκατομμύρια τόνους ετησίως, οι οποίοι χρησιμεύουν για να γεφυρώσουν το γιγαντιαίο χάσμα μεταξύ της τοπικής παραγωγής (η οποία περιστρέφεται γύρω στους οκτώ εκατομμύρια τόνους) και της κατανάλωσης, η οποία θα μπορούσε να φτάσει τους 23 εκατομμύρια τόνους, σύμφωνα με έκθεση του Υπουργείου Γεωργίας των ΗΠΑ, την οποία επικαλείται η Independent Arabia.

Ο αιγυπτιακός ιστότοπος El Ain προσπάθησε να κάνει τις πρώτες προβλέψεις με βάση επίσημα στοιχεία από τα υπουργεία Γεωργίας της Ρωσίας και της Ουκρανίας. Δείχνει ότι εάν οι ρωσικές και ουκρανικές εξαγωγές σιταριού διαταράσσονταν λόγω του πολέμου, «692,5 δισεκατομμύρια καρβέλια θα χάνονταν μέσα στο έτος».

Ο εκπρόσωπος της αιγυπτιακής κυβέρνησης Ναντέρ Σαάντ έχει ήδη ανακοινώσει ότι το κράτος «δεν θα είναι πλέον σε θέση να αγοράσει στην ίδια τιμή πριν από την κρίση» αναμένοντας αύξηση της τιμής του ψωμιού. Για «το 70 τοις εκατό των Αιγυπτίων που λαμβάνουν πέντε κομμάτια επιδοτούμενου ψωμιού την ημέρα είναι καταστροφικά νέα», εξηγεί ο Al Rai Al Youm.

Σύμφωνα με την κυβέρνηση, η Αίγυπτος εξακολουθεί να έχει εννέα μήνες αποθεμάτων για να θρέψει τους 102,2 εκατομμύρια κατοίκους της. Στο Λίβανο, από την άλλη πλευρά, γράφει ο ιστότοπος Nabd, η τελευταία συνοδεία είναι αρκετή για περίπου ενάμιση μήνα. Μετά την έκρηξη της 4ης Αυγούστου 2020, το λιμάνι της Βηρυτού έχασε τα σιλό του και δεν είναι πλέον δυνατή η αποθήκευση μεγάλων ποσοτήτων σιτηρών. Προσπαθώντας να καθησυχάσει τον πληθυσμό, στις 25 Φεβρουαρίου ο υπουργός Οικονομίας Αμίν Σαλάμ δήλωσε ότι βρίσκονται σε εξέλιξη εργασίες για την εξεύρεση άλλης πηγής εισαγωγών, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών, του Καναδά, της Ινδίας και ορισμένων ευρωπαϊκών χωρών.

Η κλιματική αλλαγή επιδεινώνει περαιτέρω την κατάσταση στην περιοχή

Για την Υεμένη, που βρίσκεται ήδη στα πρόθυρα λιμού το 2021 σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, μετά από επτά χρόνια πολέμου το ψωμί ήταν ήδη πολυτέλεια, ενώ οι περισσότεροι άνθρωποι δεν μπορούν να αντέξουν οικονομικά μια βασική διατροφή. Ο πόλεμος στην Ουκρανία πρόκειται να επιφέρει το τελικό του πλήγμα.

Πριν από την έναρξη του πολέμου, η Συρία παρήγαγε αρκετό σιτάρι για να θρέψει τον πληθυσμό της, αλλά οι καλλιέργειες κατέρρευσαν με τη σύγκρουση και οδήγησαν σε αυξημένη εξάρτηση από τις εισαγωγές. Το καθεστώς στη Δαμασκό είναι ένθερμος σύμμαχος της Μόσχας, η οποία το υποστήριξε στρατιωτικά κατά τη διάρκεια του πολέμου, και έτσι η Συρία έχει επίσης εξαρτηθεί από τις εισαγωγές από τη Ρωσία. Το κυβερνητικό πρακτορείο ειδήσεων Sana έχει ήδη ανακοινώσει διανομή μερίδας στον πληθυσμό.

Ο David Beasley, εκτελεστικός διευθυντής του Παγκόσμιου Επισιτιστικού Προγράμματος, το οποίο ασχολείται με καταστάσεις έκτακτης ανάγκης στον τομέα των τροφίμων στον κόσμο, εξηγεί σε έκκληση που δημοσιεύθηκε στο Twitter ότι ο ίδιος ο οργανισμός εξαρτάται από την περιοχή Ουκρανίας-Ρωσίας, η οποία «παρέχει τα μισά από τα δημητριακά του οργανισμού. Ο πόλεμος θα έχει έτσι δραματικές επιπτώσεις» για τα αποθέματα του προγράμματος και για τις χώρες σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης στις οποίες πρέπει να πάει για βοήθεια.

Έλλειψη νερού

Το στοιχείο που επιδεινώνει περαιτέρω την κατάσταση είναι οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην περιοχή. Το Μαρόκο έχει περάσει τη χειρότερη ξηρασία στην ιστορία του το 2021 και η χώρα είναι «στεγνή», γράφει η εβδομαδιαία εφημερίδα Tel Quel στο εξώφυλλο που εξηγεί ότι φέτος το βασίλειο δεν μπορούσε να εξασφαλίσει το ελάχιστο της τοπικής παραγωγής. Η γειτονική Αλγερία έχει χάσει το 40% της παραγωγής της λόγω του άγονου κλίματος. Όπως και στη Μέση Ανατολή, οι κύριοι προμηθευτές σιτηρών του Μαγκρέμπ είναι η Ουκρανία και η Ρωσία, πριν από τη Γαλλία. Στην Τυνησία, η οποία βρίσκεται επί του παρόντος σε σοβαρή οικονομική κρίση, τα πλοία που μεταφέρουν σιτηρά αρνήθηκαν να το εκφορτώσουν στο λιμάνι Sfax επειδή δεν είχαν πληρωθεί, μετέδωσε η Τυνησιακή τηλεόραση Nessma το Δεκέμβριο.

Στο Ιράκ, οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής αυξάνουν την λειψυδρία: το 2018, η στάθμη των ποταμών τίγρης ανέβηκε στα ύψη μετά την κατασκευή αρκετών φραγμάτων στην Τουρκία και αυτό οδήγησε σε απότομη μείωση της παραγωγής σιτηρών. Το 2022, δεδομένης της έλλειψης αρδευτέμης γης, το Ιράκ θα πρέπει να εισάγει ακόμη περισσότερους κόκκους και λόγω της πτώσης της τιμής του πετρελαίου το κράτος θα έχει μεγάλη δυσκολία να επιδοτήσει το ψωμί στους φτωχότερους, εξηγεί το National.

Μια ανάλυση του Rami Zurayk, καθηγητή γεωργίας στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο του Καΐρου, εξήγησε το 2011 την κεντρική θέση του ψωμιού στις επαναστάσεις της Αραβικής Άνοιξης και γιατί οι χώρες της περιοχής είχαν εξαρτηθεί τόσο πολύ από τις εισαγωγές:

Οι λεγόμενες ταραχές ψωμιού συμβαίνουν τακτικά από τα μέσα της δεκαετίας του ’80, λόγω των πολιτικών που προτείνονται από την Παγκόσμια Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Μεταξύ αυτών ήταν η μείωση των γεωργικών επιδοτήσεων και η ενθάρρυνση της παραγωγής οπωροκηπευτικών για εξαγωγή, εις βάρος των επενδύσεων στην τοπική παραγωγή σιταριού.

Για τις κυβερνήσεις της περιοχής, η επισιτιστική κρίση θα μπορούσε σύντομα να αποτελέσει μείζον πολιτικό και οικονομικό πρόβλημα. Οι τρεις λέξεις που διατυπώθηκαν κατά τη διάρκεια των αραβικών επαναστάσεων πριν από έντεκα χρόνια ήταν: ελευθερία, αξιοπρέπεια και ψωμί. Η Τυνησιακή επανάσταση του 2011 ξεκίνησε σε πολλές περιοχές ως εξέγερση ψωμιού και η πιο πρόσφατη επανάσταση στο Σουδάν το 2019, η οποία ανέτρεψε τον δικτάτορα Ομάρ αλ Μπασίρ, ξεκίνησε λίγο μετά τον τριπλασιασμό της τιμής του ψωμιού.